Twierdza o której zapomniał Świat

MazoviaTwierdza Modlin była największym obiektem wojskowy w Europie na początku XIX wieku. Około 20.000 osób pracowało przy  budowie w 1812 roku.  Twierdza Modlin pozostaje imponująca do dziś  i jest niesamowitym miejscem  do odwiedzin. Jeden dzień to za mało, aby zobaczyć wszystkie budynki i okoliczne forty.

Przez długi czas, Twierdza Modlin była głównej pracodawcą oraz  głównym klientem w regionie. W XIX wieku, wiele rodziny Książyk mieszkali w pobliżu, lub na lewym brzegu Wisły (Grochale Górne), lub na prawym brzegu Narwi (Serock). 

Historia Modlinie jest jak  historii Polski w pigułce. Modlin i Nowogieorgijewsk  są dwiema nazwami  jednego i tego  samego miejsca, które przechodziło z rąk do rąk  kolejnych okupantów,  Jak sztuka teatralna, Modlin to dramat z prologu, czterech aktach, bohaterów, łotrów i wciągająca fabuła.

MODLIN1

MODLIN2Prolog

Twierdza Modlin, bo to jest opowieść o tej właśnie Twierdzy , znajduję się około 50 km od Warszawy w kierunku północnym, w stronę Polskiego Morza Bałtyckiego. Była największym obiektem wojskowym w Europie w wieku  XVIII , XIX i na początku XX wieku. Do chwili obecnej na terenie Twierdzy Modlin znajduję się najdłuższy budynek Europy liczący  2250 m długości, który jeszcze 20 lat służył jako koszary w Wojsku Polskim.

Twierdza Modlin jest imponująca budowlą i także bardzo walnie przyczyniła się do kształtowania historii w Polsce.  Przez czas w który  Twierdza była budowana i unowocześniana przez cały okres  XIX wieku wielu okolicznych mieszkańców pracowało przy budowie  Twierdzy. Twierdza Modlin była głównym pracodawcą dla wielu, w tym dla moich przodków , rodziny Książyk którzy mieszkali w Grochalach Górnych w miejscowości vis a vis  Modlina, po drugiej stronie Wisły, niedaleko Kazunia i Markowszczyzny. Prawdopodobnie w pewnym stopniu przy budowie Twierdzy Modlin mogli brać udział inni Książyk, mieszkający na prawym brzegu Narwi w Serocku. 

MOD1

Pierwszej, sprawdzonej wzmianki o Modlinie, powinnyśmy szukać w tak zwanej „Księdze Sądowej Zakroczymskiej” (1426 r.), w której to Modlin pojawia się jako „de Moglino”, bądź też jako „de Moglno”. W roku 1436 Modlin w dokumentach występował jako „Moglino” i „Moglno”. W dokumentach z lat 1565, 1576, 1620, Modlin przedstawiany jest jako „Moglno”. Natomiast na mapie z 1772 roku, występuje jako „Moglyn”. W roku 1759, po raz pierwszy pojawiło się współczesne brzmienie „Modlin”, na planie rozmieszczenia składów soli w Zakroczymiu.

Według źródeł historycznych, dawny Modlin położony był nad Wisłą, najprawdopodobniej w miejscu, w którym obecnie możemy podziwiać cytadelę. Historycy przypuszczają, iż owa osada, mogła być położona, mniej więcej w zachodniej części budynku koszar.

W czasach średniowiecznych, obecny teren Modlina, leżał w granicach powiatu zakroczymskiego, którego starostą i jednocześnie dzierżawcą Modlina, był burgrabia krakowski Marcin Wolski. Na tym obszarze znajdowały się również składy soli.

W 1549 roku, Modlin, został wykupiony przez królową Bonę. Wówczas Modlin był wsią, która zamieszkiwało około 32 kmieci, a jej powierzchnia wynosiła mniej więcej 450 hektarów.

Pierwszym, który wykorzystał strategiczne położenie regionu modlińskiego, był król Władysław Jagiełło, wyznaczając w jego pobliżu, w 1410 roku, miejsce koncentracji wojsko polsko-litewskich przed wyprawą na Zakon Krzyżacki. Owe ześrodkowanie wojsk umożliwiło przeprawę mostową pod Czerwińskiem.

Pierwszy Akt: Szwedzi wybierają  miejsce na  przyczółek do obrony oraz wypadów na wroga.

Modlin posłużył  także wojskom szwedzkim w  czasie  Potopu  Szwedzkiego.  W miejscu , które teraz nazywa się Wyspą Szwedzką w 1655 roku po  bitwie zwanej Bitwą pod Zakroczymiem lub Bitwa pod Nowym Dworem ( bo są dwie nazwy – obie prawdziwe, ze względu na geograficzne położenie miejsca w którym bitwa się odbyła)  stacjonowały siły Karola X Gustawa – między innymi  Jämtland Pułku Strzelców oraz Norrland Pułk Dragonów. Armia Szwedzka dowodzona była przez Gustaw Otto Stenbock.

MOD1                                                             Herb Strzelców Pułku

 

MOD2                                       Gustaw Otto Stenbock (1614-1685)                                                       Jego majątek w Estonii objęto powierzchni przekraczającą 500 km kw

MOD4

Wojewoda Płocki Jana Kazimierz Krasiński-dowódca  pospolitego  ruszenia  przed bitwą pod Nowym Dworem

Około 15 września 1655 roku spod Warszawy zajętej 8 września wojska Gustawa Otto Stenbock w sile ok. 1500 kawalerii , 6500 piechoty oraz 60 dział wyruszyły w stronę Modlina , gdzie w tym samym czasie w rejonie wsi Moglino ( dzisiejszy Modlin)  koło Zakroczymia zebrało się pospolite ruszenie mazowieckie pod wodzą wojewody płockiego Jana Kazimierza Krasińskiego w sile 7000 kawalerii, 1000 piechoty oraz 7 dział. Wojska szwedzkie dotarły do wsi Skierdy, lecz nie udała się próba przeprawienia się tu przez Narew. Zapadła decyzja o forsowaniu Narwi w Nowym Dworze. Po nieudanym forsowaniu Narwi w rejonie Skierd wojska szwedzkie podeszły 21 września pod Nowy Dwór. Siły polskie zajmowały pozycje na wzniesieniu liczącym 30 metrów wysokości, położonym między Wisłą, Bugonarwią  (w 1961 zmieniono nazwę Bugonarwi na Narew, gdy w związku z powstaniem Zalewu Zegrzyńskiego ustalono, że Narew ma większe dorzecze niż Bug i tym samym jest prawym dopływem Wisły i ujściem Wkry ). To miejsce to wieś Modlin.

MOD5

Bitwa pod Nowym Dworem Mazowieckim i Zakroczymiem.

Wojska szwedzkie nadeszły od południa i szybko zajęły miasto łamiąc opór polskich posterunków. Następnie przystąpiły do budowy mostu. Prawdopodobnie most został budowany od wyspy nazwanej później szwedzką (teraz w tym miejscu znajdują się ruiny Spichlerza). Przy zdecydowanej przewadze sił  ogniowych w postaci 60 dział ,Szwedom udało się ukończyć budowę mostu  . Opierając się na dotychczasowych doświadczeniach dowódca szwedzki liczył na to, że i tym razem zdoła bez walki przekonać szlachtę, by ta poddała się władzy Karola X Gustawa, jednak 28 września otrzymał odpowiedź odmowną.Rozpoczęła się walka ogniowa, w której zdecydowana przewagę uzyskała artyleria szwedzka. Pod osłoną swych dział Stenbock przerzucił po niewykończonym moście rajtarów, którzy osłonili budowę szańca chroniącego budowany most na drugim brzegu. Następnego dnia budowa szańca została ukończona, a nocą dokończono budowę mostu.

Rankiem 30 września armia Stenbocka przeprawiła się przez Bugo-Narew i rozwinęła szyk bitewny. Pod osłoną potężnej artylerii Szwedzi ruszyli do natarcia. Rozpoczął się bój, który toczył się w rejonie dzisiejszego Stanisławowa, Modlina – dzielnicy Nowego Dworu Mazowieckiego i Nowego Modlina. Przewaga ogniowa Szwedów sprawiła, że Mazurzy musieli stopniowo wycofywać się na północ. Odwrót ten połączony był z walką obronną w oparciu o przeszkody terenowe. Duża ruchliwość wojsk polskich pozwoliła im w krytycznym momencie z łatwością oderwać się od Szwedów, którzy nie byli w stanie przeprowadzić skutecznego pościgu. Straty polskie były stosunkowo niewielkie – około 300 zabitych, 7 dział i 500 wozów taborowych. Następnego dnia część szlachty próbowała nawet odebrać Szwedom zdobyte wozy, jednak bez powodzenia. Wkrótce po wygranej bitwie Szwedzi zdobyli Pułtusk. Wygrana w bitwie pod Nowym Dworem otworzyła Szwedom drogę do Inflant. Na wyspie szwedzkiej, dzisiejszym cyplu, na którym stoi ruina spichlerza twierdzy Modlin, powstały umocnienia ziemne na planie czteroramiennej gwiazdy tzw. Bugskansen.). Było to dzieło podobne do kwadratowego okopu, reduty, o boku liczącym 30 metrów, którego wszystkie boki zostały w połowie ich długości załamane do wewnątrz. Środek każdego załamanego boku był cofnięty do środka o 3,75 m, czyli na 1/8 jego długości. Budowla miała zarys regularnej czteroramiennej gwiazdy. W zasięgu ognia artyleryjskiego bugskansenu znajdowały się następujące, funkcjonujące wówczas przeprawy:

  • przeprawa główna przez Wisłę, zlokalizowana około 1,5 km poniżej wyspy (na osi droga od wsi Kazuń na lewym brzegu do jaru z karczmą „Utrata” na prawym);
  • przeprawa przez Narew, 750 m poniżej wyspy (na osi droga z Nowego Dworu na lewym brzegu do wsi Modlin na prawym).

Rok później, przed bitwą pod Pragą 28 lipca 1656 roku to tutaj odbyła się koncentracja wojsk szwedzko-brandenburskich. Brat króla Karola X Gustawa, falegraf Adolf Jan, w miejscu dzisiejszej twierdzy, wybudował duży obóz. Były to fortyfikacje polowe, tyle że tym razem zastosowano linię redanową.

W „Encyklopedii Powszechnej” S. Orgelbranda czytamy, że Adolf Jan, nie dysponując odpowiednio dużymi siłami: „[…] stał spokojnie, gdy tymczasem Jan Kazimierz odzyskiwał Warszawę. Za nadejściem dopiero króla szwedzkiego i Fryderyka Wilhelma elektora brandenburskiego w 32000 wyruszono stąd pod Pragę w nocy 27 lipca po rzuconym moście naprzeciwko Nowego Dworu”.

MOD6

Erik Dahlbergh, Przejście wojsk szwedzkich i siedmiogrodzkich przez Wisłę w Zakroczymiu w czasie potopu szwedzkiego

MOD7

Bitwa pod Pragą toczyła się 28 lipca 1656 roku.

 

MOD8

Rycina przedstawia wyspę Szwedzką oraz bród. Na wyspie tej Szwedzi pobudowali pierwsze fortyfikację o narysie gwiazdy czteroramiennej tzw. “Bugskansen”, który przetrwał aż do 1660r.

Obozy szwedzkie w rejonie Zakroczymia i Pomiechówka w 1656 r., w których koncentrowały się oddziały szwedzkie i brandenburskie przed bitwą warszawską. Na dole planu przekrój umocnień obozu szwedzkiego.

W czasie wojny północnej w latach 1700-1721 rejon Modlina był znowu wykorzystany przez Szwedów. Tym razem wojska Karola XII prace fortyfikacyjne na przeprawach modlińskich prowadziły wiosną 1703 roku wojska saskie feldmarszałka Steina, wspomagane przez pospolite ruszenie szlachty mazowieckiej. Wybudowały czworokątną redutę niedaleko Wkry.

Drugi Akt: Polacy planują pobudowanie Twierdzy

Niezależnie od Wojny Północnej 1700 – 1721, Rzeczpospolitą ogarnęła wojna domowa, która trwała od 1704 do 1709 roku. Wojna Północna 1700 – 1721 zakończyła się podpisaniem traktatu w Nystad (Finlandia) w 1721 roku. Najwięcej na Wojnie Północnej uzyskała Rosja a najwięcej straciła Szwecja oraz Rzeczypospolita. Kolejne lata w historii Rzeczypospolitej związane są z licznymi wojnami oraz wyborami elekcyjnymi królów, którzy reprezentowali interesy obce interesy.

Nastąpiły trzy rozbiory Rzeczypospolitej. I rozbiór w 1772 roku, Podpisanie traktatów, dotyczących I rozbioru Rzeczypospolitej nastąpiło w Petersburgu 5 sierpnia 1772 roku. 18 września 1772 roku Rosja, Austria i Prusy notyfikowały Rzeczypospolitej fakt rozbioru, żądając zwołania sejmu dla przeprowadzenia cesji.

Sejm Czteroletni. Rosja osłabiona wojną toczoną jednocześnie z Turcją i Szwecją, zagrożona przez Prusy zmuszona została do poprawienia położenia Rzeczypospolitej. Po otwarciu nowego sejmu w 1788 roku, zawiązano konfederację Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. 19 stycznia 1789 sejm pod laską Stanisława Małachowskiego zniósł Radę Nieustającą. W maju 1789 roku pod presją Prus Rosja ewakuowała swoje wojska i magazyny z terytorium Rzeczypospolitej. 22 czerwca 1789 Sejm uchwalił konstytucję Lustracja dymów i podanie ludności, proklamującą pierwszy spis statystyczny ludności. 29 marca 1790 zawarto sojusz zaczepno-odporny z Prusami, które zobowiązywały się przyjść z pomocą Rzeczypospolitej w razie jej zaatakowania przez Rosję. Zwieńczeniem reform Sejmu Czteroletniego było uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791 roku, która zmieniła Rzeczpospolitą z monarchii parlamentarnej w monarchię konstytucyjną, wprowadzając tron dziedziczny. Spotkało się to jednak z kontrakcją Rosji, która zaniepokojona była zmianą ustroju Rzeczypospolitej, który gwarantowała od 1768 roku. Zawiązana konfederacja targowicka, występująca w obronie dawnego ustroju, stała się pretekstem do rosyjskiej interwencji. Po złamaniu oporu wojsk Rzeczypospolitej, Stanisław August Poniatowski przystąpił do konfederacji targowickiej. Rządy jej skasowały dzieło Sejmu Czteroletniego. II rozbiór Polski 23 stycznia 1793 roku doszło do podpisania traktatu podziałowego Rzeczypospolitej między Rosją i Prusami. Do Wielkopolski wkroczyły wojska pruskie, którym stawiono nikły opór. Ostatnią próbą ratowania niepodległości Rzeczypospolitej była insurekcja 1794 roku, skierowana przeciw Rosji i Prusom. Po początkowym sukcesie powstańców, oba współdziałające mocarstwa stłumiły ją, kładąc kres nadziejom na obronę niezawisłości państwa. III rozbiór Polski nastąpił  24 października 1795 roku. Rosja, Prusy i Austria porozumiały się co do likwidacji Rzeczypospolitej. Ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski abdykował na rzecz Rosji 25 listopada 1795 roku.

Na konieczność ufortyfikowania modlińskiego węzła komunikacyjnego, a także Pragi i Serocka, zwracali uwagę w końcu XVIII wieku, polscy inżynierowie wojskowi: pułkownik Jan Bakałowicz, który od 1769 roku pełnił funkcję inżyniera nadwornego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, pułkownik Karol Sierakowski – komendant Korpusu Inżynierów Koronnych w latach 1789-1794 – oraz kapitan Michał Solnicki, w który w latach 1789-1792 był zastępcą Komendanta Korpusu Inżynierów Litewskich.

MOD19Ciekawostka: Jan Bakałowicz (1740-1794) był inżynierem wojskowym i kartografem. On kierował budową fortyfikacji Pragi w okresie powstania kościuszkowskiego. Król Stanisław August Poniatowski dał Bakałowiczowi dzierżawę majątku królewskiego (leżącego w ziemi sohaczewskiej) obejmującego Głusk, Małą Wieś i Grochale. Jest to bardzo ciekawy punkt biorąc pod uwagę, że (jak wspomniano wyżej) jedna rodzina Książyk osiedliła się w Grochalach. Gorliwe zarządzanie gospodarką w Głusku Jan Bakałowicz godził z pracą naukową i wojskową. Bakałowicz był także autorem projektu kaplicy stojącej obecnie na cmentarzu w Leoncinie. 

20 sierpnia 1778 roku, leżące dziś w gminie Wieliszew: Olszewnica Stara, Krubin, Okunin, Góra, Janówek, a także Nowy Dwór i Modlin doświadczyły szczególnego eksperymentu. Część mieszkających tu włościan uzyskała uwłaszczenie i zwolnienie z pańszczyzny.
Była to druga w Rzeczypospolitej, pierwsza zaś na ziemiach Korony, taka reforma.

Leżące w widłach Bugo-Narwi i Wisły włości należały do księcia Stanisława Poniatowskiego (1754–1833), syn Kazimierza i bratanka króla Stanisława Augusta, brat Księcia Józefa Poniatowskiego .Od 1766 r. członka Komisji Edukacji Narodowej, późniejszego podskarbiego wielkiego litewskiego (1784 – 1791) i dzierżawcy ekonomii litewskiej (od 1783 r.) – jednego z najbogatszych ludzi w Rzeczpospolitej.

Mazurek Dąbrowskiego manuscript

Ciekawostka : Splot okoliczności sprawił, że któregoś dnia spotkały się drogi księcia Józefa Poniatowskiego oraz Józefa Rufina herbu Rogala Wybickiego (1747–1822), znany głównie jako autor słów „Mazurka Dąbrowskiego”.

Książę  Stanisław Poniatowski mianował Józefa Wybickiego zarządcą swoich dóbr. Józef Wybicki w pobliżu wsi Modlin zaprojektował  budowę małej stoczni, która w końcu XVIII wieku rozwinęła się w duży port rzeczny. W latach 1794-1796 rejon Modlina, stał się przedmiotem zainteresowania rosyjskich inżynierów wojskowych. W 1794 roku, opracowany został nawet projekt ufortyfikowania tego terenu, autorstwa Holendra w służbie carskiej. Był nim gen. inż. Pietr Korniłowicz Suchtelen (naprawdę nazywał się Pieter Cornelius van Suchtelen). Autor proponował wybudowanie w miejscu spływu Narwi do Wisły kompleksu fortyfikacyjnego, nazywanego w dokumentach rosyjskich twierdzą Zakroczym. Projekt nigdy nie wszedł w życie.

Trzeci Akt: Francuzi zbudowali pierwsze fortyfikację

Ktoś inny zaprojektował oraz przystąpił do budowy fortyfikacji w Modlinie. Był to Cesarz Francuzów Napoleon Bonaparte. 1 grudnia 1806 roku Napoleon podpisał w Poznaniu wstępną decyzję o wybudowaniu fortyfikacji w Modlinie. Została ona wykorzystana przez Francuzów w trakcie bitwy z Rosjanami pod Czarnowem z 23 na 24 grudnia 1806 roku.

MOD9

Rycina przedstawia Wysoki brzeg Bugo-Narwi, na którym powstała twierdza Modlin. Na rycinie jest widoczny żołnierz z  (Grande Armée) Wielkiej Armii Napoleona. Źródło: W. Łysiak, Napoleon fortyfikator.

W grudniu 1806 roku w Poznaniu naczelny wódz Francuzów Cesarz Napoleon Bonaparte zdecydował w Poznaniu po obszernych sprawozdaniach swoich podwładnych  , że miejsce gdzie rzeka Bugonarew wpada do Wisły jest jednym z najlepszych miejsc, które idealnie nadaję się do obrony oraz do utrzymania w szachu wojska Carskiej Rosji , która chce powrócić do Warszawy. Napoleon Bonaparte wybrał na początku prawy lewy brzeg Wisły a dokładnie Wyspę Szwedzką na miejsce twierdzy. Nigdy nie był w Modlinie więc nie wiedział że po drugiej stronie jest 30 metrowy brzeg , który idealnie nadaję się do obrony. W ciągu kolejnych 5 lat powstał zasadniczy zrąb, składający się z obwarowania głównego (obecnie stanowi on wewnętrzny obwód cytadeli), 3 koron i umocnień. Ceglano – ziemne fortyfikacje wznoszono na podstawie projektów wybitnych francuskich inżynierów. W pracach uczestniczyło, oprócz rzemieślników, ok. 12 tysięcy okolicznych chłopów.

MODL1

Oczywiście  decyzja Napoleona była wyprzedzająca. Siedem dni później w tym rejonie doszło do wielu potyczek oraz  wielu bitew. Świadczy o tym Wielka  Kampania Francuska z grudnia z 1806 roku. Kampania ta miała bardzo dramatyczny przebieg.  Powyżej są opisy ciężkich i bohaterskich walk w Pomiechówku oraz na wysokości Kazunia i Grochal. Przeprawę organizował 3 Korpus L. Davouta  oraz 7 korpus P. Augereau. Walki trwały cały czas. Cytat z Campagne de Pologne:

Mon premier soin en arrivant ici a été de m’assurer quels étaient les moyens qu’on pourrait se procurer pour passer le fleuve : voici, Monseigneur, les renseignements que j’ai recueillis. Il existe à Kazun une barque pouvant contenir environ 30 hommes; elle appartient au seigneur du lieu, qui l’a offerte de la meilleure grâce. De plus il y a à Markowczyzna un grand bac qui pourrait contenir 100 hommes environ; mais il fait eau de toutes parts; sa réparation exigerait du temps. Il servirait à passer des chevaux et du canon.” Campagne de Pologne, Novembre-Décembre, 1806-Janvier, 1807, Paul Jean Foucart.

MOD12Ciekawostka: Tutaj ukłon dla Neonitów-Markowszyzna, wieś założona ( już teraz nie istniejąca) przez Oleandrów (Neonitów)   leży dokładnie obok Kępy Grochalskiej, i to z tego miejsca Polacy pomagali Francuzom. Przeprowadzamy badania, aby sprawdzić, czy członkowie rodziny Książyk   byli obecni w tym  regionie w tym czasie: przodkowie Błażeja Książyk w Grochalach i przodkowie Romana Książyk w Serocku.

Żółta plama na mapie poniżej wskazuje lokalizację rodziny Książyk w Grochalach Górnych  Mapa która jako jedyna (która znalazłem w intrenecie)  przedstawia wieś Markowszczyzna- u góry mapy, tuż nad Wisłą.

Okoliczni mieszkańcy , nie raz pochodzący ze szlachty ( tak jak nasz ród) pomagał Francuzom w przeprawieniu się przez Bugonarew i Wisłę. Rejon Modlina oraz okolicznych wiosek, czyli Pomiechówka w 1806 w grudniu był broniony przez wojska Carskiej Rosji dowodzonej przez dywizję  gen. A. Ostermana-Tołstoja z armii gen. L. Benningsena. Piechota Murata  zajęła wyspę na Wkrze, a następnie, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, przeprawiła się na lewy brzeg rzeki.

Trzeci (3) Korpus Davouta wszedł do walki z wideł Wisły i Narwi. W nocy z 9 na 10 grudnia 1806 roku opanował wyspę na Narwi w okolicy wsi Okunin, a następnie Pomiechowo.( dzisiejszy Pomiechówek) Zdobyty przyczółek na prawym brzegu Narwi został oszańcowany. Równocześnie przystąpiono do budowy mostu. 14 grudnia, Rosjanie wykonali nieudany kontratak, mający na celu wyparcie Francuzów ze zdobytego przyczółka. Budowa mostu kilkakrotnie musiała być przerywana ze względów technicznych (spływ kry). Została zakończona dopiero 23 grudnia. Utraciwszy nadrzeczne wzgórza Osterman-Tołstoj pozostawił na placu boju 1700 poległych i rannych i wycofał się w kierunku Nasielska. Ten sukces Davout opłacił stratą 700 ludzi. Dodatkowo 7 Korpus rozpoczął działania bojowe 12 grudnia z lewego brzegu Wisły od jej forsowania na kierunku przeprawy Kazuń – Utrata ( w tym miejscy była karczma ( podejrzewam że właścicielem był Żyd) zwana Utrata w miejscu zwanej Utrata (Późniejsze dokumenty mówią o karczmie w której wydawało się pieniądze w czasie czekania na przeprawę) . Wisła na tym odcinku miała szerokość 430 m. Korpus nie dysponował środkami przeprawowymi. 12 grudnia przeprawiono na łodziach rybackich jeden batalion, w dniach 13-14 grudnia, następne trzy bataliony i trzy działa. W rejonie przeprawy planowano budowę mostu pontonowego. Parki pontonowe wysłane Wisłą z Torunia 11 grudnia i Włocławka 15 grudnia, przybyły do Modlina dopiero 22 grudnia. Z parków tych można było wybudować tylko 286 m mostu (2/3 potrzeb). Do tego czasu 7. Korpus zdołał przeprawić się na łodziach, wstępnie oszańcować rejon Modlina i podejść do linii Wkry bronionej przez Rosjan.

Fortyfikację stworzone w czasie Wojny Północnej przez Szwedów, Francuzi wykorzystali w tej bitwie nazywanej Bitwą pod Czarnowem. Ciekawostką jest to że tą bitwę obserwował Napoleon Bonaparte z dachu domu młynarza, nijakiego Ludwika Gutowskiego- (do tej pory istnieje murowana tablica upamiętniająca to zdarzenie). ze wsi Okunin ( 1 km od Nowego dworu w kierunku południowym- wieś istnieję do tej pory). Był to jedyny czas w którym Cesarz Napoleon Bonaparte widział Modlin.

Istnieją odręczne poprawki Napoleona Bonaparte  na planach  twierdzy Modlin która naprawdę zaczęła być budowana od 1807 roku do 1815. Do budowy twierdzy Modlin wg projektu gen. Chasseloupa, przystąpiono wiosną 1807 roku.

MOD16Ciekawostka: François de Chasseloup-Laubat (1754 – 1833) był główny inżynier Grande Armée. Po pracy nad twierdz Alessandria (Włochy) i Magdeburgu (Niemcy), zaczął pracować nad projektem Twierdzy Modlin w 1807. Ten nowy projekt był najbardziej zaawansowana koncepcja obronna, jaki kiedykolwiek zbudowano na Świecie. Chasseloup-Laubat opracowała swój słynny “czworokąt” w Twierdzy Modlin. Plany były monitorowane dzień i noc, aby zapobiec szpiegów wroga od zbliża. Na tym zdjęciu: poprawki Napoleona na mapie Twierdzy.

Warszawie, 14 stycznia 1807 roku, Napoleon powołał Komisję Rządzącą, której powierzył władzę nad „Polską zdobytą na królu pruskim”. Był to swego rodzaju rząd tymczasowy (komisja istniała do momentu zawarcia pokoju w Tylży, z 7 lipca 1807 roku, kiedy to narodziło się Księstwo Warszawskie), ale oczywiście był podporządkowany cesarzowi francuskiemu. Na czele komisji stanął Stanisław Małachowski.

Budowa Twierdzy była kontynuowana do wojny polsko austriackiej  w 1809 roku. Garnizon twierdzy Modlin do wybuchu wojny w 1809 roku, stanowił 8. pułk piechoty płk Cypriana Godebskiego.

Choć Napoleon nie zdecydował, że twierdzą  Księstwa Warszawskiego, będzie  Modlin, to zwracał na tą Twierdzę coraz większą uwagę. . Może o tym świadczyć list cesarza do Fryderyka Augusta, napisany w Trianon, a datowany na 4 sierpnia 1810 r.:

„Jeżeli się jest zmuszonym do zaniechania wszelkiej myśli o fortyfikacji Warszawy, byłoby korzystnem módz ukończyć umocnienie Modlina i jeszcze więcej te rozwinąć przez zajęcie wyspy, leżącej na środku Wisły, oraz jakiego punktu na lewym brzegu. Życzyłbym sobie, aby Wasza Król. Mość przysłała mi plan tej twierdzy i jej okolic. Przez obwarowanie Modlina, twierdza ta odpowiedziałaby swemu zadaniu wskutek posiadania mostu na Wiśle i panowania tym sposobem nad tą rzeką, tem bardziej, że w razie potrzeby możnaby było z łatwością przewieść składy zapasów i artylerii znajdujące się w Warszawie. Życzyłbym sobie, aby Wasza Król. Mość przesłał mi plany sytuacyjne Serocka i Pragi”. Źródło: B. Gembarzewski, Wojsko Polskie. Księstwo Warszawskie 1807-1814, s. 209

Po kampanii Napoleona w Rosji w 1812 roku, po wygranych bitwie pod Borodino  i niestety przy braku większych bitew gdzie Napoleon mógłby pokonać Rosję nastał czas ostrej zimy i czas spalonej ziemi, gdzie Wielka Armia nie miała zapasów.  Zaczął się wielki powrót zakończony przegraną bitwą w czasie przeprawy przez Niemen w dzisiejszej Białorusi nad Berezyną. W lutym 1813 roku Twierdzy Modlin bronił garnizon złożony z oddziałów polskich, francuskich, litewskich, wirtemberskich oraz saskich, liczący 5230 żołnierzy, 261 oficerów i 120 dział. Polacy i Litwini stanowili 71% ogółu garnizonu modlińskiego. Komendantem twierdzy był Holender gen. Herman Wilhelm Daendels, jego zastępcą i dowódcą garnizonu był gen. Franciszek Kossecki, szefem sztabu płk Piotr Łubieński, szefem artylerii mjr Jan Krysiński, naczelnym inżynierem twierdzy Francuz ppłk Vernois oraz inżynierami placu (polowymi) kpt. Filip Meciszewski, por. Fabian Wiszniewski oraz ppor. Jerzy Arnold.

Czwarty Akt: Rosjanie przejmują Twierdzę.

Początkowo w dniach 5.02.-7.08.1813 roku, twierdzę oblegał rosyjski korpus gen. Iwana Paskiewicza liczący do 12000 żołnierzy i 60 dział artylerii polowej, wzmocniony, 23 marca, kompanią minerów kapitana Afanasjewa i 30 marca pruską kompanią artylerii oblężniczej kapitana Röhna, licząca 38 dział.

Podczas pierwszych miesięcy oblężenia to nie rosyjscy żołnierze, ale zima była sprawcą największych strat wśród załogi twierdzy. Część żołnierzy z powodu mrozów znalazła się w szpitalach. Zmniejszył się również zapas mięsa: „[…] za 150 wołów połowa padła z mrozu, także w początku lutego trzeba było zaprzestać dystrybucji świeżego mięsa dla załogi, aby można było zachować chociaż trochę dla szpitali.”  Źródło: List gen. F.K. Kosseckiego do J. Poniatowskiego z 11 czerwca 1813.

MODL2

Oblężenie trwało dalej. 1 listopada, na naradzie, holenderski komendant przedstawił projekt kapitulacji twierdzy. Za byli wszyscy, oprócz Chodkiewicza, który jako jedyny nie podpisał upokarzającego dokumentu. Z projektem kapitulacji, wysłano do Zakroczymia delegację, z szefem sztabu płk. Piotrem Łubieńskim na czele. Dnia następnego, Rosjanie podpisali wstępnie kapitulację, bowiem kilka punktów umowy mógł zatwierdzić tylko car Aleksander I. 3 listopada, podczas narady obrońców, odczytano treść kapitulacji. Kilku oficerów, w tym także gen. Kossecki, nie brało udziału w spotkaniu udając chorych. Najbardziej dyskusyjne warunki kapitulacji to wymarsz obrońców z twierdzy, „z bronią w ręku” oraz sprzedaż części zboża na potrzeby garnizonu.

Car odmówił przyjęcia tych dwóch punktów i zażądał bezwarunkowej kapitulacji załogi. 22 listopada poddała się twierdza Zamość, tak więc Modlin pozostał jedynym wolnym, nieopanowanym przez Rosjan, skrawkiem Księstwa Warszawskiego.

Ostatecznie twierdza skapitulowała 1 grudnia 1813 roku, po 10 miesiącach oblężenia. O godzinie 6 rano, przy groźbach i obelgach załogi, twierdzę opuścił jej komendant generał Herman Wilhelm Daendels, o 10 zaś z warowni wyszedł cały garnizon. Wtedy 15000 żołnierzy rosyjskich, z okrzykiem „hurra” na ustach, „zdobyło twierdzę”.- Francuzi skierowali się na Grodno, zaś Sasi i Wirtemberczycy połączyli się z Rosjanami, bowiem ich państwa po bitwie pod Lipskiem, przeszły na stronę koalicji antynapoleońskiej. Polska część załogi Modlina podlegała demobilizacji. Niektórzy z obrońców trafili do niewoli rosyjskiej. Wśród nich byli między innymi: ppor. artylerii polskiej Adam Narzyński i ppor. batalionu saperów Franciszek Leszczyński, a także komendant polskich oddziałów gen. Franciszek Kossecki, nie na długo jednak, bowiem jeszcze w grudniu 1813 roku widziano go spacerującego po Warszawie. Niektórzy obrońcy, za udział w obronie Modlina zostali uhonorowani francuskim krzyżem złotym Legii Honorowej, m.in. taki zaszczyt spotkał szefa batalionu 18. pp Franciszka Rohlanda.

W momencie kapitulacji twierdzę opuściło 237 oficerów i 2659 żołnierzy.

W trakcie 10-miesięcznej obrony zmarło w wyniku chorób 1914 ludzi, zdezerterowało 524, dostało się do niewoli 37, a 4 skazano na karę śmierci i rozstrzelano. Łącznie straty wyniosły 2479 ludzi, czyli prawie połowę stanu załogi twierdzy przed oblężeniem.

Obrona twierdzy w 1813 roku kończy okres napoleoński w dziejach Modlina.

Józef Książyk – Nowy Dwór Mazowiecki 21.03.2016 roku

PS. Bardzo duże podziękowania dla Pani Marie-Jeanne Capuano Książyk za bardzo duży wkład pracy w powyższą opowieść.

Leave a Reply

Your email address will not be published.